PFAS-vrije DWR-behandelingen: wat zijn de alternatieven en werken ze?

Willem van Dijk

Ervaren berggids en outdoor expert

Je kent het wel: je staat midden in de regen, je dure outdoor-jas houdt je droog, maar toch knaagt er iets.

Je hebt waarschijnlijk gehoord van die enge term: PFAS. Deze 'forever chemicals' zitten al jaren in de waterafstotende laag (DWR) van je jas, schoenen of tas. Ze zijn bijna onverwoestbaar, blijven eeuwig in het milieu en in je lichaam zitten, en zijn slecht voor je gezondheid. Gelukkig is de outdoor-industrie wakker geschud.

Fabrikanten als Patagonia, The North Face en Arc'teryx stoppen massaal met PFAS. Maar de grote vraag blijft: werken die nieuwe PFAS-vrije alternatieven eigenlijk wel?

Of is het een slap aftreksel van wat we gewend zijn? Laten we het erover hebben, zonder ingewikkelde wetenschappelijke praatjes.

Waarom zijn we zo bang voor PFAS in DWR?

Om de alternatieven te begrijpen, moeten we even snappen waarom we afscheid nemen van PFAS. PFAS (per- en polyfluoralkylstoffen) zijn chemische stoffen die water en vet perfect afstoten.

Ze zijn super effectief. Een jas met een PFAS-behandeling blijft jarenlang waterafstotend, ook na intensief gebruik. Het probleem?

Ze worden ‘forever chemicals’ genoemd omdat ze niet afbreken. Ze stapelen zich op in de natuur, het grondwater en uiteindelijk in ons lichaam. Wetenschappelijke studies linken PFAS aan onder meer kanker, een verzwakt immuunsysteem en schildklierproblemen.

De EU heeft in 2020 strengere regels ingevoerd voor PFOA en PFOS (de meest bekende soorten PFAS), en de druk op de industrie neemt toe. Merken worden gedwongen om hun supply chain te verduurzamen.

Maar het vervangen van PFAS is lastig. Een waterafstotende coating moet namelijk wel blijven werken als je door de modder kruipt of na tien wasbeurten. De zoektocht naar alternatieven is een technische uitdaging, maar er zijn gelukkig veelbelovende opties.

De vijf belangrijkste alternatieven uitgelegd

De markt voor PFAS-vrije DWR-behandelingen groeit snel. We onderscheiden vijf hoofdcategorieën. Sommige zijn al decennia oud, andere zijn hypermoderne technologie.

1. Natuurlijke waxen: de klassieker

Hieronder leg ik uit wat ze zijn, hoe ze werken en wat je kunt verwachten.

Dit is de meest bekende en oudste methode. Denk aan bijenwas, carnaubawas (afkomstig van palmbladeren) of lijnzaadolie.

Deze waxen bedekken de vezels met een dun laagje dat water afstoot. Het is een fysieke barrière in plaats van een chemische reactie. Hoe werkt het?

2. Siliconen: de elastische waterafstoter

Je smeert de wax op de stof, vaak via een wasbeurt of met een speciale spray.

Het water parelt af, maar niet zo extreem als bij PFAS. Het nadeel is dat waxen sneller slijten en vettig kunnen aanvoelen. Ze zijn vaak wat ‘plakkeriger’ dan synthetische coatings, wat vuil makkelijker aantrekt. Merken als Nikwax (met hun ‘Cotton Proof’ en ‘Tx.Direct’ lijn) zijn hier koploper in.

Een behandeling met bijenwas kost vaak tussen de €10 en €30, afhankelijk van het merk en de hoeveelheid. De effectiviteit?

Redelijk tot goed voor dagelijks gebruik, maar bij hevige regenbuien of langdurige blootstelling moet je het vaker opnieuw aanbrengen.

Het is milieuvriendelijk en biologisch afbreekbaar, maar minder geschikt voor intensieve expedities waar je wekenlang in de regen loopt. Siliconen zijn een stap verder in technologie. Ze zijn chemisch gezien anders dan PFAS en breken sneller af in het milieu (hoewel niet volledig zonder impact).

3. Polyurethaan (PU) coatings: de harde werker

Siliconen vormen een elastische, waterafstotende laag op de stof. De werking is vergelijkbaar met PFAS: water parelt er direct af. Het grote voordeel is de flexibiliteit.

Siliconen bewegen mee met de stof, waardoor de coating minder snel barst of slijt.

Dit maakt het populairder voor ademende jassen. Een behandeling met siliconen is vaak iets duurder dan wax, rond de €15 tot €40 per behandeling.

Fabrikanten als Grangers en Scotchgard (die hun formuleringen aanpassen) bieden siliconen-gebaseerde opties aan. De duurzaamheid is beter dan wax, maar minder lang dan PFAS. Na ongeveer 10 tot 15 wasbeurten neemt de waterafstoting af en moet je het opnieuw behandelen.

Een nadeel is dat siliconen soms moeilijker te verwijderen zijn als je een fout maakt bij het aanbrengen.

PU-coatings zijn vaak te vinden op schoenen, tassen en rugzakken. Ze vormen een harde, beschermende laag. Traditioneel bevatten veel PU-coatings PFAS, maar er zijn nu steeds meer PFAS-vrije varianten op waterbasis. Hoe werkt het?

4. Nanotechnologie: de toekomst nu

Een PFAS-vrije PU-coating zorgt voor een sterke barrière tegen water. Het is minder flexibel dan siliconen maar vaak slijtvaster.

Dit maakt het ideaal voor materialen die veel te verduren krijgen, zoals de zool van een schoen of de bodem van een rugzak.

De kosten variëren sterk, van €25 tot €60 per behandeling, afhankelijk van de kwaliteit. Merken als Gill werken met PFAS-vrije PU-coatings. Het nadeel is dat PU-coatings soms de ademende eigenschappen van de stof iets kunnen beperken, afhankelijk van de dikte van de laag.

Maar voor waterdichtheid scoren ze zeer hoog. Nu wordt het spannend. Nanotechnologie gebruikt extreem kleine deeltjes om de structuur van de stof op microscopisch niveau te veranderen.

In plaats van een laagje bovenop de stof (zoals wax), verandert nanotechnologie de oppervlakte-eigenschappen van de vezels zelf.

De werking is gebaseerd op de natuur: denk aan het lotuseffect. Waterdruppels rollen direct van de vezels af zonder ze nat te maken.

5. Biologisch afbreekbare polymeren: de groene belofte

Omdat er geen chemische laag bovenop zit, slijt het minder snel. HydroPhobe is een voorbeeld van een technologiebedrijf dat deze methoden gebruikt. De prijs ligt hoger, variërend van €50 tot €150 per behandeling, omdat de productiecomplexiteit hoog is. Het grote voordeel is de duurzaamheid: nanotechnologie kan jaren meegaan zonder herstelling. Het nadeel?

De milieueffecten van nanodeeltjes zelf worden nog onderzocht, hoewel ze over het algemeen als veiliger worden beschouwd dan PFAS.

Dit is de nieuwste ontwikkeling. Onderzoekers werken aan polymeren die door bacteriën worden geproduceerd, zoals PHA’s (polyhydroxyalkanoaten). Deze stoffen zijn volledig biologisch afbreekbaar en kunnen dienen als DWR-coating. Het is nog een jonge technologie, maar veelbelovend.

Ze combineren de effectiviteit van synthetische coatings met de milieuvriendelijkheid van natuurlijke materialen. De kosten liggen vooralsnog hoog (geschat tussen €30 en €70), maar dalen zodra de technologie op grote schaal wordt toegepast. Merken experimenteren hiermee, maar het is nog niet overal verkrijgbaar.

Hoe effectief zijn deze alternatieven?

De hamvraag: zijn ze net zo goed als PFAS? Het antwoord is genuanceerd.

PFAS was jarenlang de gouden standaard door zijn unieke combinatie van waterafstoting, ademend vermogen en duurzaamheid. De alternatieven doen dit steeds beter, maar zijn niet perfect. Studies tonen aan dat PFAS-vrije behandelingen tussen de 60% en 95% effectief zijn vergeleken met PFAS, afhankelijk van de testomstandigheden.

Natuurlijke waxen scoren aan de onderkant van deze schaal (rond 60-70% bij intensief gebruik), terwijl nanotechnologie en siliconen vaak boven de 90% uitkomen. Een belangrijk verschil is de levensduur.

Waar een PFAS-behandeling makkelijk 20 tot 30 wasbeurten meeging, halen de alternatieven vaak de 10 tot 15 wasbeurten voordat je moet herstellen.

Dit betekent dat je vaker moet onderhouden. De 'Spray Sheet Test' (een standaardtest waarbij water op de stof wordt gespoten) laat zien dat de nieuwste generatie alternatieven steeds dichter bij PFAS-niveaus komen, maar in de praktijk (modder, wrijving, zout water) kan het verschil groter zijn. Over het algemeen: voor dagelijks gebruik in de stad of lichte wandelingen werken alle alternatieven prima. Voor extreme omstandigheden (expedities, zeilen, zware regenval) zijn de geavanceerdere opties zoals nanotechnologie of hoogwaardige siliconen de beste keuze.

Herstel je DWR: onderhoud is key

Omdat de alternatieven minder lang meegaan dan PFAS, is regelmatig onderhoud essentieel. Je jas wassen met een standaard wasmiddel vernietigt de waterafstotende laag. Gebruik daarom speciale wasmiddelen die ontworpen zijn voor PFAS-vrije coatings.

Merknamen als Nikwax en Grangers bieden wasmiddelen aan die de DWR-laag van je hardshell activeren en herstellen.

Een wasbeurt op 30 of 40 graden met deze middelen kan de werking vaak al flink opkrikken. Daarnaast bestaan er spray-on herstellers voor tussendoor.

Als je jas na een wasbeurt water begint op te nemen in plaats van af te stoten, is het tijd voor een behandeling. Over het algemeen wordt aanbevolen om elke 6 tot 12 maanden de DWR-laag te herstellen, afhankelijk van het gebruik.

Conclusie: de toekomst is helderder en schoner

De tijd van PFAS is definitief aan het veranderen. De alternatieven zijn er en ze werken.

Hoewel geen enkele optie nog perfect de duurzaamheid van PFAS evenaart, komen de technologieën zoals nanotechnologie en hoogwaardige siliconen steeds dichter in de buurt. Natuurlijke waxen blijven een uitstekende keuze voor wie volledig natuurlijk wil gaan, maar vereisen meer liefde en aandacht. Voor de consument betekent dit dat je een keuze moet maken: ga je voor maximale duurzaamheid (en accepteer je dat je vaker moet wassen), of kies je voor de meest milieuvriendelijke optie? De markt ontwikkelt zich razendsnel.

Fabrikanten zoals Patagonia en The North Face beloven tegen 2025 volledig PFAS-vrij te zijn, wat de innovatie alleen maar zal versnellen. Dus ja, de alternatieven werken. Ze vragen misschien iets meer onderhoud, maar je gezondheid en de planeet zijn het waard.